عبور خط ۲ متروی اصفهان از مجاورت مسجد جامع عتیق، آزمونی جدی برای حفاظت از این اثر تاریخی و میراث جهانی یونسکو به شمار میرود.
دیدارنیوز: مسجد جامع عتیق اصفهان، بنایی که بیشاز ۱۲قرن تاریخ معماری ایران و جهان اسلام را درخود جای داده اینروزها باردیگر در کانون یکمناقشه جدی قرار گرفته؛ مناقشهای که نه از دل یکتخریب ناگهانی بلکه از مسیر توسعه زیرساختی و عبور خط۲ متروی اصفهان از مجاورت آن شکل گرفته است. این پروژهای است که در نگاه مدیران شهری ضرورتی اجتنابناپذیر برای حل معضل حملونقل اصفهان تلقی میشود، اما از منظر میراثفرهنگی آزمونی حساس برای سنجش میزان پایبندی بهحفاظت از یکی از ارزشمندترین آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو بهشمار میرود.
در روزهای اخیر مواضع رسمی مدیران میراثفرهنگی استان اصفهان باردیگر بهصدر اخبار بازگشت؛ مواضعی که تلاش دارد هم دغدغههای کارشناسان و دوستداران میراثفرهنگی را بهرسمیت بشناسد و هم مسیر تصمیمگیری را باز و مشروط نشان دهد. امیر کرمزاده، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان در نشستی خبری اعلام کرد که موضوع عبور مترو از جوار مسجد جامع عتیق با یونسکو مطرح شده و بناست نمایندگان ایننهاد بینالمللی با دعوت رسمی بهایران بیایند و طرح را از نزدیکبررسی کنند. ایناظهارات درعینحال که نشان از حساسیت پرونده دارد پرسشهایی جدی را نیز پیشروی افکار عمومی و جامعه تخصصی قرار میدهد و آن اینکه آیا طرحی که هنوز در مرحله «راستیآزمایی» است اساسا باید بهچنین نقطه حساسی نزدیکمیشد و آیا دعوت از یونسکو اقدامی پیشگیرانه بوده یا واکنشی دیرهنگام بهموج نگرانیها بهحساب میآید؟
کرمزاده در توضیح راهکار فنی پیشنهادی بهطرح دانشگاه علموصنعت اشاره میکند که براساس آن «بالشتکهایی زیر خطوط ریل قرار داده میشود تا لرزشهای ایجادشده بر اثر حرکت قطار شهری بهبناهای تاریخی آسیب وارد نکند.» او بلافاصله تاکید میکند که اینطرح نیازمند راستیآزمایی است و مشاوران مستقل باید ابعاد آن را بررسی کنند. همین تاکید دوگانه یعنی هم اعلام راهحل و هم تعلیق تصمیم نهایی لحن رسمی میراثفرهنگی را در موقعیتی بینابینی قرار داده است یعنی نه تایید کامل و نه رد قاطع.
از سوی دیگر مدیرکل میراثفرهنگی استان اصفهان تصریح کرده که مطابق دستور استاندار اگر طرح عبور مترو «ذرهای آسیب» متوجه مسجد جامع کند جلوی کار گرفته خواهد شد؛ عبارتی که اگرچه آرامشبخش بهنظر میرسد، اما در میدان عمل نیازمند تعریف دقیق از «آسیب» و شاخصهای سنجش آن است؛ آسیبی که در مورد یکبنای هزارو۲۰۰ساله لزوما بهمعنای ترک ناگهانی یا ریزش آشکار نبوده بلکه میتواند درقالب فرسایش تدریجی، تشدید ضعف مصالح و کاهش پایداری سازهای خود را نشان دهد.
لرزشهای نامرئی؛ خطراتی که بهتدریج خود را نشان میدهند
نگرانی اصلی کارشناسان میراثفرهنگی و مرمت نه در مرحله حفاری بلکه در دوران بهرهبرداری مترو نهفته است؛ لرزشهایی که ممکن است در کوتاهمدت قابل اندازهگیری و حتی ناچیز بهنظر برسند، اما در بلندمدت اثری انباشتی و غیرقابل بازگشت بر سازههای تاریخی بگذارند. غلامحسین معماریان، استادتمام معماری دانشگاه علموصنعت در نشست تخصصی انجمن ایرانشناسی با صراحت نسبت به «خطرات لرزهای عبور مترو» هشدار داده و تاکید کرده است که «کوچکترین ارتعاشات میتواند برای بنایی با اینقدمت و حساسیت تخریبی تدریجی ایجاد کند.»
مسجد جامع اصفهان نه یکسازه یکدست و همگن بلکه مجموعهای پیچیده از لایههای تاریخی است؛ از شبستانهای اولیه سده دوم هجری گرفته تا گنبدهای سلجوقی، ایوانهای ایلخانی و تزئینات صفوی. اینتنوع لایهها بهمعنای واکنشهای متفاوت بخشهای مختلف بنا بهتنشهای محیطی است؛ جایی که ممکن است یکقسمت از بنا در برابر ارتعاشات مقاومتر بوده و بخشی دیگر بهدلیل فرسودگی مصالح یا مرمتهای مکرر آسیبپذیری بالاتری داشته باشد.
در اینمیان شرایط رطوبتی مسجد جامع بهعنوان یکعامل تشدیدکننده مخاطرات مطرح است. شواهد و بررسیهای کارشناسان مرمت نشان میدهد که نم جدارههای مسجد از سالها پیش بهمعضلی مزمن تبدیل و سبب پوک شدن ملات بین آجرها در برخی نقاط شده است. پرسشی که در اینجا مطرح میشود آن است که آیا استحکامبخشی پیش از اجرای پروژه آنگونه که مدیرکل میراثفرهنگی وعده داده میتواند همه اینضعفهای انباشته را جبران کند؟
کرمزاده درپاسخ بهنگرانیها درباره رطوبت و فرسودگی مصالح تاکید کرده که «پیشازاجرا بنا استحکامبخشی میشود»، اما ایننگرانی وجود دارد که استحکامبخشی اگر بدون شناخت عمیق از رفتار سازهای بنا و صرفا بهعنوان پیششرط اجرای پروژه عمرانی انجام شود خود بهمداخلهای پرریسک تبدیل خواهد شد.
مسیر مترو و حریم مسجد فاصلهای که همچنان محل مناقشه است
براساس اطلاعات منتشرشده گزینه فعلی عبور خط۲ متروی اصفهان از زیر میدان امام علی (ع) و خیابان علامه مجلسی در عمق حدود ۲۵متری است. بهگفته برخی کارشناسان، در اینعمق لایههای باستانی وجود ندارد و احتمال آسیب مستقیم بهآثار تاریخی حداقل است. با اینحال همین مسیر از حریم مسجد جامع عبور میکند و فاصله آن در برخی نقاط بهحدود ۲۰متر و حتی در بخشهایی مانند مدرسه تاریخی مظفریه به ۱۲متر کاهش مییابد.
اینفاصله اندک خط مترو را عملا در حریم درجه یکمسجد قرار میدهد؛ محدودهای که طبق ضوابط میراث جهانی هرگونه مداخله در آن باید با نهایت احتیاط و پس از تایید نهادهای ملی و بینالمللی انجام شود. یونسکو نیز در واکنش بهاینپروژه دونامه رسمی بهوزارت میراثفرهنگی ارسال کرده و خواستار شفافسازی شده؛ اقدامی که نشان میدهد حساسیتها فراتر از سطح ملی است و هر تصمیمی میتواند پیامدهایی برای جایگاه جهانی مسجد جامع داشته باشد.
درمقابل مدیران میراثفرهنگی استان اصفهان بر ایننکته تاکید دارند که هنوز تصمیم نهایی اتخاذ نشده و همهچیز بهنتایج مطالعات دانشگاه علموصنعت، بررسی مشاوران مستقل و نظر یونسکو وابسته است. کرمزاده میگوید: «اگر مباحث فنی قابل پذیرش و مطابق استانداردهای روز دنیا باشد با عبور مترو موافقت خواهیم کرد»؛ جملهای که بار دیگر مشروط بودن اینموافقت را یادآوری میکند، اما همچنان اینپرسش را بیپاسخ میگذارد که چرا درمیان گزینههای مختلف مسیری انتخاب شده که بیشترین حساسیت را برمیانگیزد.
برخی کارشناسان میراثفرهنگی معتقدند وجود مسیرهای جایگزین هرچند پرهزینهتر یا پیچیدهتر میتوانست از ابتدا اینسطح از تنش و نگرانی را کاهش دهد. تجربههای جهانی در شهرهای تاریخی نشان میدهد که گاه تغییر مسیر پروژههای زیرساختی هزینهای بهمراتب کمتر از هزینههای جبرانناپذیر آسیب بهمیراثفرهنگی دارد.
یونسکو، اعتماد عمومی و آزمون مدیریت میراث
دعوت از نمایندگان یونسکو برای بررسی میدانی طرح عبور مترو از یکسو میتواند نشانهای مثبت از شفافیت و تمایل بهتصمیمگیری مبتنی بر استانداردهای بینالمللی تلقی شود و از سوی دیگر بیانگر آن است که پرونده مسجد جامع اصفهان وارد مرحلهای حساس و تعیینکننده شده است. مسجدی که در فهرست میراث جهانی ثبت شده نهتنها متعلق بهشهر اصفهان یا حتی ایران بلکه بخشی از میراث مشترک بشری است.
با اینحال مساله فقط بهنظر یونسکو یا گزارشهای فنی محدود نشده و بعد اجتماعی و روانی اینتصمیمگیری نیز اهمیت بالایی دارد. تجربههای تلخ گذشته در تخریب یا آسیب بهبافتهای تاریخی باعث کاهش اعتماد عمومی بهپروژههای عمرانی در مجاورت آثار تاریخی شده است. همین بیاعتمادی است که سبب میشود حتی وعدههای رسمی مبنی بر توقف پروژه در صورت بروز خطر با تردید نگریسته شود.
از منظر مدیریت شهری و میراثفرهنگی پرونده عبور مترو از کنار مسجد جامع اصفهان آزمونی جدی برای یافتن تعادل میان توسعه و حفاظت است؛ توسعهای که اگر بدون نگاه بلندمدت و ارزیابی دقیق ریسک انجام شود میتواند بهبهای ازدسترفتن بخشی از هویت تاریخی شهر تمام شود. درمقابل حفاظتی که توسعه را نادیده بگیرد نیز میتواند شهر را با چالشهای زیستپذیری مواجه کند.
درنهایت پرسش اصلی همچنان پابرجاست و آن اینکه آیا میتوان توسعه حملونقل شهری را بهگونهای پیش برد که کوچکترین خدشهای بهیکی از بیبدیلترین آثار معماری جهان وارد نشود؟ پاسخ بهاینپرسش نه در وعدهها و بیانیهها بلکه در تصمیمی نهفته است که طی ماههای آینده اتخاذ خواهد شد؛ تصمیمیکه میتواند الگویی برای مواجهه شهرهای تاریخی ایران با پروژههای مدرن باشد یا برعکس بهنمونهای دیگر از تقابل پرهزینه توسعه و میراث بدل شود.
مسجد جامع اصفهان با تمام لایههای تاریخی و معناییاش امروز در انتظار اینتصمیم ایستاده؛ تصمیمی که سرنوشت آن تنها سرنوشت یکپروژه مترو نبوده بلکه سنجشی است برای میزان وفاداری ما بهمیراثی که قرنها دوام آورده و اکنون دربرابر لرزشهای عصر جدید قرار گرفته است.
