آنچه از مجموع مواضع تهران و واشنگتن برمیآید، نوعی توافق نانوشته بر سر ادامه گفتوگوست، حتی اگر زمان و شکل آن هنوز مشخص نباشد.
دیدارنیوز: با پایان دور نخست مذاکرات جدید ایران و ایالات متحده در مسقط، بیش از آنکه با متن و محتوای گفتوگوها تفسیر شوند، زمانبندی واکنشها و سکوتهای معنادار در کانون توجه قرار گرفتهاند.
نشستی که در فضایی غیرمستقیم و با وساطت عمان برگزار شد، در حالی پایان یافت که طرف آمریکایی تا ساعتها بعد از پایان گفتوگوها از هرگونه اظهارنظر رسمی خودداری کرد و در مقابل، طرف ایرانی، با احتیاط از «مثبتبودن» فضای مذاکرات سخن گفت. همین ناهمزمانی در روایتسازی، نخستین نشانه از رقابت دو طرف نه فقط بر سر مفاد توافق احتمالی، بلکه بر سر مدیریت افکار عمومی و میدان رسانهای بود. انتظار میرفت دستکم در پایان این دور از مذاکرات، بیانیهای حداقلی درباره کاهش سطح تخاصم یا تثبیت مسیر گفتوگو صادر شود؛ اتفاقی که رخ نداد. با این حال، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در مواضعی که بعدتر در گفتوگو با الجزیره تشریح شد، تلاش کرد این خلأ خبری را با یک روایت کنترلی پر کند: مذاکرات «شروع خوبی» داشته، اما مسیر اعتمادسازی همچنان طولانی و پرپیچوخم است.
هستهای؛ تنها دستور کار
عراقچی بهروشنی تأکید کرد که مذاکرات مسقط صرفا بر پرونده هستهای متمرکز بوده و هیچ موضوع دیگری، ازجمله توان موشکی یا سیاستهای منطقهای ایران، وارد دستور کار نشده است. تأکیدی که درواقع پاسخی پیشدستانه به گمانهزنیهایی بود که از همان ساعات اولیه نشست، درباره «گستردهترشدن دایره مذاکرات» در برخی رسانهها مطرح شد. وزیر خارجه ایران با تکرار گزارهای کلیدی گفت: «غنیسازی حق مسلم ماست و باید ادامه یابد»؛ جملهای که نهتنها بازتولید موضع رسمی جمهوری اسلامی در دو دهه گذشته است، بلکه حامل پیامی روشن به واشنگتن است، حتی فشار نظامی نیز نتوانسته این توانمندی را از بین ببرد، چه رسد به تهدیدهای رسانهای. درعینحال، عراقچی از آمادگی ایران برای رسیدن به «توافقی اطمینانبخش» درباره غنیسازی سخن گفت؛ عبارتی که بهدقت میان حفظ اصل حق و امکان تنظیم سازوکار اجرائی تمایز قائل میشود.
در همین چارچوب، خط قرمزها نیز ترسیم شد. «موشکها هیچوقت قابل مذاکره نیستند»؛ جملهای که بارها تکرار شده؛ زیرا به گفته عراقچی، موضوعی صرفا دفاعی است. این موضعگیری، همزمان دو کارکرد دارد: از یک سو پیام اطمینانبخش به داخل و از سوی دیگر، هشدار به طرف مقابل که تلاش برای پیوند زدن پرونده هستهای با سایر مؤلفههای قدرت ایران، راه به جایی نخواهد برد.
زبان تهدید ترامپ
سکوت اولیه واشنگتن، با سخنان چند ساعت بعد دونالد ترامپ شکسته شد؛ سخنانی که بیش از آنکه توصیف آنچه در مسقط گذشته باشد، ترکیبی از نرمش تاکتیکی و تهدید استراتژیک را به نمایش گذاشت. ترامپ از «گفتوگوهای بسیار خوب» با ایران گفت، اما همزمان از اعزام یک ناوگان بزرگ دریایی به خاورمیانه خبر داد و اعمال تعرفه ۲۵درصدی تنبیهی برای تجارت با ایران را اجرائی کرد. او تأکید کرد آمریکا برای توافق «عجلهای ندارد» و زمان به نفع واشنگتن است، اما در همان حال هشدار داد اگر توافقی حاصل نشود، «پیامدها بسیار شدید و سنگین خواهد بود». این دوگانگی، همان پارادوکسی است که سالهاست سیاست آمریکا در قبال ایران را تعریف میکند؛ دعوت به مذاکره از یک سو و نمایش قدرت از سوی دیگر. عراقچی نیز در واکنش، با بیانی حسابشده گفت احتمال جنگ «همیشه وجود دارد» و ایران برای آن آماده است، اما برای جلوگیری از جنگ نیز آمادگی اقدام دارد. این تقارن لفظی، نشان میدهد دو طرف، همزمان که از سناریوی تقابل سخن میگویند، مایلاند هزینههای آن را تا حد ممکن بالا نشان دهند تا گزینه مذاکره همچنان عقلانیتر جلوه کند. البته عراقچی در گفتوگو با الجزیره نگاهی به نگرانی همسایگان ایران هم داشته و تأکید کرده: «ما به کشورهای همسایه حمله نمیکنیم، بلکه پایگاههای آمریکایی در آنها را هدف قرار میدهیم. امکان حمله به خاک آمریکا وجود ندارد. اگر واشنگتن به ما حمله کند، ما به پایگاههای آنها در منطقه حمله خواهیم کرد. ما به کشورهای همسایه حمله نمیکنیم، بلکه پایگاههای آمریکایی در آنها را هدف قرار میدهیم و بین این دو تفاوت زیادی وجود دارد».
جنگ روایتها
یکی از پرحاشیهترین ابعاد نشست مسقط، ترکیب حاضران و شکل تعامل بود. از شایعه مذاکره مستقیم تا حضور یک فرمانده نظامی آمریکایی در حاشیه مذاکرات، بهویژه در شرایطی که هنوز زخمهای جنگ ۱۲روزه ترمیم نشده، گمانهزنیهای بسیاری را برانگیخت. همزمان نام جرد کوشنر، داماد ترامپ، بهسرعت به کانون بحثها راه یافت؛ حضوری که برای برخی یادآور «معامله قرن» و پیوندهای عمیق او با ساختار قدرت اسرائیل بود. با این حال، روایت رسمی بعدی نشان داد آنچه رخ داده، صرفا یک احوالپرسی معمول دیپلماتیک میان عراقچی و استیو ویتکاف بوده و این دیدار، نه مذاکره مستقیم محسوب میشود و نه خروج از چارچوب اعلامشده. حتی تأکید شد که این احوالپرسی بدون حضور فرمانده سنتکام انجام شده است. با وجود این، همین جزئیات بهظاهر کماهمیت، بار دیگر نشان داد در فضای پرتنش فعلی، فرم به اندازه محتوا اهمیت یافته است.
کوشنر؛ نماینده نتانیاهو یا عملگرایی ترامپی؟
در میانه این بحثها، یادداشت احمد زیدآبادی، تلاش کرد خوانشی متفاوت از حضور کوشنر ارائه دهد. زیدآبادی، با نگاهی انتقادی، اما واقعگرایانه، کوشنر را نه نماینده نتانیاهو، بلکه نماینده سویهای عملگرایانهتر و به نسبت ملایمتر از ترامپ دانست. او یادآوری کرد هرچند «معامله قرن» منصفانه نبود، اما در مقایسه با رویکردهای افراطی دولت نتانیاهو، همچنان روزنههایی برای حقوق فلسطینیان در آن دیده میشد. از این منظر، حضور کوشنر در مسقط، میتواند نشانهای از تمایل واشنگتن به آزمودن مسیرهای کمهزینهتر برای مهار بحران باشد؛ نه الزاما پروژهای برای تغییر نظم سیاسی ایران. زیدآبادی حتی ادعای برخی رسانههای منطقهای درباره تلاش کوشنر برای سازماندهی نیروی جایگزین نظام حاکم بر ایران را چندان جدی نمیداند و تأکید میکند «معادله روی زمین» فعلا چنین امکانی را نمیدهد.
آینده نامعلوم، اما میز پابرجاست
در نهایت، آنچه از مجموع مواضع تهران و واشنگتن برمیآید، نوعی توافق نانوشته بر سر ادامه گفتوگوست، حتی اگر زمان و شکل آن هنوز مشخص نباشد. عراقچی صراحتا میگوید تاریخ دقیقی برای دور دوم تعیین نشده، اما هر دو طرف معتقدند مذاکرات باید «بهزودی» برگزار شود. ترامپ نیز از دیدار دوباره در اوایل هفته آینده سخن میگوید و تأکید دارد توافقی محدود به موضوع هستهای، از نظر او پذیرفتنی است؛ مشروط بر آنکه ایران هرگز به سلاح هستهای دست نیابد. مسقط در مذاکرات جدید، نه نقطه پایان است و نه نقطه عطف، بلکه ایستگاهی میانی در مسیری است که هم میتواند به توافقی شکننده منتهی شود و هم به بازتولید چرخه تهدید و تقابل. آنچه فعلا مسلم است، این است که ایران و آمریکا، با همه بیاعتمادیها، هنوز ترجیح میدهند پای میز مذاکره بمانند؛ حتی اگر همزمان، هریک در حال تنظیم دقیق پیامهای خود برای مخاطبان داخلی، منطقهای و جهانی باشند.
