اتحاد عربستان سعودی و پاکستان چیزی به آنکارا ارائه نمیدهد که ناتو یا سایر توافقنامهها نتوانند بهتر از آن عمل کنند. پس چرا ترکیه باید به خود زحمت دهد؟
دیدارنیوز: در ۹ ژانویه، بلومبرگ گزارش داد که ترکیه «احتمالاً» به پیمان دفاعی بین عربستان سعودی و پاکستان خواهد پیوست و مذاکرات برای این کار در مرحله «پیشرفته» است. اواخر همان ماه، وزیر تولیدات دفاعی پاکستان به رویترز گفت که پیشنویس یک توافق دفاعی بین سه کشور آماده شده است.
عربستان سعودی و پاکستان در سپتامبر ۲۰۲۵، پس از دو مورد انفعال آمریکا، بر سر یک پیمان دفاعی به توافق رسیدند: ابتدا در سال ۲۰۱۹، زمانی که حملات پهپادی ایران به عربستان سعودی نتوانست چیزی بیش از محکومیت خفیف واشینگتن را به دنبال داشته باشد؛ و در سال ۲۰۲۵، زمانی که حملات اسرائیل به قطر تنها با سرزنش نه چندان گرمی مواجه شد.
احتمال پیوستن ترکیه به این اتحاد، واکنشهای متفاوتی را از سوی مفسران ترک دریافت کرده است. برخی این گزارش ناشناس را بیشتر یک استراتژی پیامرسانی میدانند تا یک بیانیه مشخص از قصد. باید دید که آیا این اتحاد به وقوع خواهد پیوست یا خیر.
فرصتها
مطمئناً، سطحی از «همافزایی» میتواند در اتحاد پاکستان – عربستان – ترکیه وجود داشته باشد. ترکیه و پاکستان هر دو اقتصادهای دفاعی مدرن و توسعهیافتهای دارند که در بخشهای مختلف تخصص دارند و در سالهای اخیر به طور فزایندهای به هم پیوستهاند. این کشورها سابقه طولانی همکاری در زمینه کشتیسازی و آموزش خلبانی جنگنده دارند.
ترکیه میتواند به استانداردهای آموزشی ناتو – طبق استانداردهای خاورمیانه، ارتش ترکیه بسیار مؤثر و توانمند است – و همچنین به تأسیسات کشتیسازی در مقیاس بزرگ دسترسی داشته باشد. تأمین مالی عربستان سعودی برای تقویت اقتصاد آسیبدیده از تورم ترکیه، همانطور که در پاکستان بوده است، مورد استقبال قرار خواهد گرفت.
این ایده که این ممکن است یک «ناتوی اسلامی» باشد، گمراهکننده است – اکثر کشورهای مسلمان خارج از این اتحاد قرار دارند و دین فاقد هرگونه اهمیت واقعی در سیاست خارجی منطقهای است. اما این اتحاد احتمالاً توسط پایگاه رجب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، به خوبی پذیرفته خواهد شد و همچنین به تمایل خود او برای دیده شدن به عنوان رهبر جهان اسلام کمک خواهد کرد.
علاوه بر این، تنشهای تاریخی بین آنکارا و ریاض از سال ۲۰۲۲ به طور مؤثرتری مدیریت شدهاند و هیچ مسئله بینالمللی مهمی (در حال حاضر) این سه کشور را از هم جدا نمیکند.
ترکیه در جریان رویارویی کوتاه مدت سال گذشته خود با هند، از جانبداری از پاکستان در مقابل هند راضی بود و تا آنجا پیش رفت که مانع از عبور تجهیزات هندی از حریم هوایی ترکیه شد. در همین حال، عربستان سعودی از رژیم جدید در سوریه و ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه در نهادهای متمرکز سوریه ابراز رضایت کرده و با موضع ترکیه همسو شده است. این سه کشور همچنین در طول سال گذشته در مورد موضع خود در مورد اسرائیل و جنگ غزه همگرایی داشتهاند.
چرا یک اتحاد رسمی؟
مانند عربستان سعودی، اتحاد بالقوه ترکیه با پاکستان نشاندهنده یک استراتژی «محافظت» است، زیرا به دنبال ایجاد افزونگی در اطراف ساختارها و مشارکتهای موجود است. با این حال، ترکیه از چنین ترتیباتی سود کمتری میبرد.
در حالی که ریاض مدتهاست به دنبال یک توافق دفاعی رسمی با واشینگتن است، ترکیه دهههاست که از طریق ناتو از یک توافق امنیتی رسمی با ایالات متحده برخوردار است. اتحاد با عربستان سعودی و پاکستان نیز چیزی بهتر از وضع موجود یا چیزی که آنکارا نمیتوانست از طریق ابزارهای کمتر الزامآور به دست آورد، به آنکارا ارائه نمیدهد.
برای شروع، هرگونه پیشنهادی از سوی پاکستان برای گسترش بازدارندگی هستهای به ترکیه غیرواقعبینانه است. موشکهای پاکستان به طور کامل به دشمنان بالقوه ترکیه نمیرسند. برد آنها ایران را پوشش میدهد و تا روستوف-نا-دونو در داخل روسیه امتداد دارد، اما نه بیشتر.
بعید است که پاکستان چنین سلاحهایی را در خارج از کشور مستقر کند و حتی احتمال کمتری دارد که به رویارویی مستقیم با یک کشور ناتو مانند یونان کشیده شود. ترکیه میتواند بدون اتحاد الزامآور، انتقال فناوری از پاکستان را دنبال کند. اما این به معنای خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) و خطر انزوای بینالمللی است.
از همه مهمتر، ترکیه در ناتو، در حال حاضر توسط سلاحهای هستهای آمریکا و بریتانیا محافظت میشود: با کیفیت و قابلیت اطمینان بسیار بالاتر از پاکستان. تا پنجاه بمب هستهای آمریکایی در پایگاه هوایی اینجرلیک مستقر هستند.
آنکارا ممکن است این اتحاد را راهی برای تقویت قدرت منطقهای خود، ایجاد پایگاه صادراتی، کسب ارز خارجی یا توسعه فناوری بالستیک خود بداند. اما میتواند بدون تعهد به یک توافق دفاعی متقابل الزامآور به چنین اهدافی دست یابد. نیروهای مسلح خود این کشور نسبتاً قوی هستند؛ و روند صلح جاری با پ. ک. ک در ترکیه و ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه در سوریه، آن را امنتر میکند. اتحاد عربستان سعودی و پاکستان چیزی به آنکارا ارائه نمیدهد که ناتو یا سایر توافقنامهها نتوانند بهتر از آن عمل کنند. پس چرا باید به خود زحمت داد؟
فرصتطلبی
برخی از مفسران گفتهاند که این اقدام نشان دهنده بیاعتمادی به ناتو، پس از جنگطلبیهای اخیر «اول آمریکا» است. اما چنین توضیحی کافی نیست. حتی در صورت خروج آمریکا از ناتو، اعضای اروپایی احتمالاً سخت تلاش خواهند کرد تا ترکیه را در این اتحاد، در کنار روسیه، که با آن در رقابت است، نگه دارند.
انعطافپذیری ارائه شده توسط یک ساختار دفاعی جایگزین به آن اجازه میدهد تا با تهدید به عدم حضور نیروهای خود، سیاست ناتو را شکل دهد.
اگر ترکیه وارد یک اتحاد رسمی با پاکستان و عربستان سعودی شود، این امر نشاندهنده یک روند منطقهای گستردهتر «محافظت» خواهد بود: اگر ناتو در آینده غیرقابل اعتماد شود، ترکیه با یک توافق دفاعی جدید و جداگانه امنتر میشود.
اما یک اتحاد جدید همچنین نشاندهنده ادامه سیاست فرصتطلبی منحصربهفرد ترکیه خواهد بود. همانطور که ترکیه به کشورهای بریکس و سازمان همکاری شانگهای (SCO) نزدیک شده (یا با صدای بلند اعلام کرده که در حال نزدیک شدن است)، «محافظت» نه تنها جایگزینهایی برای اتحادهایی مانند ناتو فراهم میکند، بلکه اهرم مهمی در درون آنها نیز هست.
اتحاد عربستان و پاکستان، حتی با وجود بازدارندگی هستهای کمتر معتبر، در صورت وقوع سناریوی ماده پنج ناتو، گزینههایی را در اختیار دولت ترکیه قرار میدهد.
انعطافپذیری ارائه شده توسط یک ساختار دفاعی جایگزین به آن اجازه میدهد تا با تهدید به عدم اعزام نیروهای خود یا «انصراف» از تعهدات اتحاد، سیاست ناتو را شکل دهد. این امر تنها میتواند با کاهش تعهد ایالات متحده به ناتو، وزن بیشتری پیدا کند. حتی اعلام این اقدام، تأثیر مطلوب پیامرسانی عدم وابستگی ترکیه به شرکای اتحاد موجود خود را دارد – تقویت موضع آن.
همین تأثیر میتواند در مورد سایر اهداف بلندمدت سیاست خارجی ترکیه، چه عضویت در اتحادیه اروپا، همکاری در بریکس؛ حرکت به سمت عضویت کامل در سازمان همکاری شانگهای؛ مشارکت در سراسر منطقه آسیای مرکزی ترکنشین؛ و میانجیگری در درگیریهای بینالمللی، اعمال شود.
در هر مورد، ترکیه فرصتهای فراهم شده توسط «پل زدن بین شرق و غرب» را نه تنها به عنوان تضمین امنیت کشور، بلکه به عنوان نشان دادن استقلال خود میبیند و به آن اهرم فشاری در هر بلوک قدرت متوالی ارائه میدهد./دیپلماسی ایرانی
نویسنده: تیم چتل (Tim Chattell)، رئیس تحقیقات ستاد کل، برنامه امنیت بینالملل در چتم هاوس/ منبع: چتم هاوس / ترجمه: سید علی موسوی خلخالی
