دیدارنیوز: بازار تاریخی اراک بیش از آنکه مجموعهای از راستهها و حجرهها باشد، روایت زندهای از شکلگیری یک شهر، مناسبات اقتصادی، روابط اجتماعی و حافظه جمعی مردمان منطقه است. این بازار که در اوایل دوره قاجار به دستور فتحعلیشاه و با نظارت یوسفخان گرجی ساخته شد، از ابتدا نقشی فراتر از یک مرکز دادوستد داشته و به قلب تپنده شهر بدل شده است. معماری منظم، راستههای متقاطع، طاقهای ضربی، تیمچهها، سراها، حمامها و فضاهای مذهبی، بازار اراک را به یکی از نمونههای شاخص بازارسازی برنامهریزیشده در ایران بدل کرده است.
قدمت بیش از ۲۰۰ساله این مجموعه، آن را در شمار کهنترین بازارهای سرپوشیده ایران قرار میدهد؛ بازاری که برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی هنوز کارکرد روزمره خود را حفظ کرده و زندگی در آن جریان دارد. بیش از ۱۷۰۰حجره فعال، ۲۲سرا و تیمچه و شبکهای از فضاهای وابسته نشان میدهد که بازار اراک نه یک بنای موزهای بلکه میراثی زنده است. همین ویژگی مرمت و حفاظت از آن را به موضوعی حساس و چندوجهی تبدیل کرده است.
در سالهای اخیر و با پررنگشدن بحث ثبت جهانی، توجهها به بازار تاریخی اراک افزایش یافته است. قرار گرفتن بازار اراک در مسیر ثبت جهانی حساسیتها را دوچندان کرده است. مرمت بهعنوان ابزار اصلی حفاظت در چنین شرایطی باید با دقت، صبر و تکیه بر اصول علمی انجام شود؛ موضوعی که در ماههای گذشته به یکی از محورهای گفتوگوی عمومی درباره بازار اراک تبدیل شده است.
کارزار مهرماه؛ بازتاب یک نگرانی مدنی
در ۲۴مهرماه امسال گروهی از شهروندان، کسبه بازار، متخصصان میراث فرهنگی و کنشگران اجتماعی نگرانیهای خود را درباره شیوه مرمت بخشهایی از بازار تاریخی اراک در قالب یک کارزار مدنی مطرح کردند. این کارزار که خطاب به وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی تنظیم شده بود خواستار توقف موقت مرمتها و بازبینی کارشناسی آنها شد.
در متن کارزار تاکید شده بود که برخی اقدامات مرمتی انجامشده از منظر امضاکنندگان، با اصول مرمت علمی همخوانی ندارد و استفاده از ابزارها و مواد نامناسب میتواند به بافت تاریخی بازار آسیب برساند. مطالبه اصلی کارزار نه توقف کامل مرمت بلکه انجام آن در چارچوب اصول فنی با حضور متخصصان واجد صلاحیت و همراه با شفافیت در روندها و قراردادها بود.
این کارزار را میتوان نشانهای از افزایش حساسیت جامعه محلی نسبت به میراث تاریخی دانست؛ حساسیتی که در سالهای گذشته کمتر مجال بروز رسمی پیدا میکرد. طرح چنین مطالباتی اگرچه در ابتدا واکنشهایی را برانگیخت، اما در عین حال نشان داد که بازار اراک برای شهروندانش صرفا یک فضای تجاری نیست بلکه بخشی از هویت مشترک آنان است.
بازدید وزیر و افق ثبت جهانی
حدود دو ماه پس از ثبت این کارزار، در پانزدهم آذرماه، رضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی در جریان سفر به استان مرکزی از بازار تاریخی اراک بازدید کرد. او در جمع خبرنگاران با اشاره به گستردگی و ظرفیتهای این مجموعه، بازار اراک را یکی از بازارهای متفاوت کشور توصیف کرد و از پیگیری روند ثبت جهانی آن خبر داد.
وزیر میراث فرهنگی تاکید کرد که ارزش تاریخی این بازار کمنظیر است و باید بهصورت ویژه مورد حمایت قرار گیرد. او همچنین بر حساسیت یونسکو نسبت به هرگونه مداخله جدید تاکید کرد و از کسبه خواست از انجام تغییرات خودسرانه در بازار پرهیز کنند.
در عین حال صالحیامیری توضیح داد که بازار تاریخی اراک برای میزبانی از کارشناسان یونسکو، نیازمند مرمتهایی در حوزه سازهای و کالبدی است و این فرآیند باید با همکاری استانداری، شهرداری و اداره کل میراث فرهنگی استان انجام شود. او فرآیند ثبت جهانی را پیچیده و زمانبر دانست و تاکید کرد که نباید انتظار داشت این مسیر بهسرعت طی شود. این اظهارات چشمانداز روشنی از نگاه وزارت میراث فرهنگی به بازار اراک ارائه میدهد؛ نگاهی که بر حفاظت، مرمت و آمادهسازی برای ثبت جهانی متمرکز است. با این حال همزمانی این سخنان با دغدغههای مطرحشده در کارزار مهرماه نشان میدهد که ضرورت گفتوگوی مستمر میان نهادهای رسمی و بدنه تخصصی و محلی همچنان وجود دارد.
نقش مدیریت شهری و سازوکارهای اجرایی
در ادامه این روند بیستودوم دیماه، رییس کمیسیون نظارت و حقوقی شورای اسلامی کلانشهر اراک جزئیاتی از اقدامات مدیریت شهری برای حفاظت و مرمت بازار تاریخی اراک ارائه کرد. بهگفته پیمان عینالقضاتی، بازار تاریخی اراک در سالهای اخیر در اولویت مدیران اجرایی شهر قرار گرفته و برای این منظور تفاهمنامهای با مشارکت ذینفعان اصلی بازار تدوین شده است.
بر اساس این تفاهمنامه، کسبه بازار، اداره کل اوقاف و امور خیریه و شهرداری اراک هریک سهمی در تامین هزینههای مرمت و نگهداشت دارند و شورای راهبردی حفاظت، مرمت و احیای بازار مسوولیت اجرای این برنامهها را برعهده گرفته است. تشکیل هیات کارشناسی سهجانبه برای شناسایی فضاهای نیازمند مرمت و برآورد هزینهها از دیگر محورهای این سازوکار اعلام شده است.
عینالقضاتی هدف اصلی این اقدامات را رفع خطرهای موجود، حفاظت از بناهای تاریخی و آمادهسازی بازار برای ثبت جهانی عنوان کرد. او همچنین تاکید کرد که تمامی اقدامات باید مطابق ضوابط یونسکو انجام شود و هرگونه فعالیت مغایر با این اصول با همکاری نهادهای ذیربط متوقف خواهد شد. این رویکرد نشاندهنده تلاش مدیریت شهری برای ایجاد چارچوبی حقوقی و اجرایی جهت ساماندهی مرمت بازار است. در عین حال پیچیدگی مالکیتها، تنوع ذینفعان و حساسیتهای فنی مرمت بناهای تاریخی، اجرای چنین طرحهایی را به فرآیندی تدریجی و نیازمند هماهنگی مستمر تبدیل میکند.
نگاه استانداری؛ طرح جامع و تامین منابع
پنجم بهمنماه استاندار مرکزی نیز در اظهاراتی بر اهمیت ملی بازار تاریخی اراک و ظرفیت آن برای ثبت جهانی تاکید کرد. مهدی زندیه وکیلی از تهیه طرح جامع مرمت و احیا با استفاده از مشاوران تخصصی خبر داد و اعلام کرد که منابع مالی لازم برای اجرای این طرح تامین شده است.
به گفته استاندار، شهرداری اراک بخش عمده منابع مالی پروژه را فراهم کرده و انتظار میرود سایر ذینفعان ازجمله اوقاف و بهرهبرداران، سهم خود را در این فرآیند ایفا کنند. او همچنین به وعده وزیر میراث فرهنگی درباره ثبت جهانی بازار اراک اشاره کرد و اقدامات مدیریت شهری برای بهبود دسترسی و ساماندهی پیرامون بازار را بخشی از این مسیر دانست.
اظهارات استاندار نشاندهنده عزم مدیریتی برای پیشبرد پروژه مرمت و احیای بازار است. تاکید بر استفاده از مشاوران تخصصی و تدوین طرح جامع، میتواند زمینهساز هماهنگی بیشتر میان دستگاهها و کاهش نگرانیها درباره شیوه اجرا باشد؛ موضوعی که در صورت تداوم گفتوگو و شفافیت میتواند اعتماد عمومی را تقویت کند؛ تحقق این امر البته مشروط به اجرایی شدن وعدههای مطرح شده است.
آینده بازار اراک در گرو همافزایی
بازار تاریخی اراک امروز در مقطعی حساس از تاریخ خود قرار دارد. از یکسو فرصت ثبت جهانی میتواند این مجموعه را به یکی از افتخارات ملی و بینالمللی استان مرکزی تبدیل کند و از سوی دیگر پیچیدگیهای مرمت بنایی زنده و فعال، ضرورت دقت و همراهی همه ذینفعان را یادآور میشود.
کارزار مهرماه بازدید وزیر، اظهارات مدیریت شهری و مواضع استانداری همگی نشان میدهد که بازار اراک به موضوعی فرابخشی تبدیل شده است. آنچه میتواند این مسیر را هموار کند گفتوگوی مستمر میان نهادهای رسمی، متخصصان و جامعه محلی و پایبندی به اصول علمی مرمت است.
بازاری که بیش از دو قرن در برابر دگرگونیهای تاریخی تاب آورده امروز نیز میتواند با مرمتی سنجیده و مشارکتی به حیات خود ادامه دهد و همزمان جایگاهش را در فهرست میراث جهانی تثبیت کند؛ مسیری که اگر با آرامش و تدبیر طی شود، هم هویت تاریخی اراک را حفظ خواهد کرد و هم آیندهای پایدار برای این میراث ارزشمند رقم خواهد زد.
