ترکیه، نان آور تازه خاورمیانه

دیدارنیوز ـ رضا قنبری*: این هفته برداشت گندم از مزارع جنوب اوکراین آغاز شد. خرمن‌های ارزشمندی که کمبود چند ماه اخیرش در خاورمیانه و شمال آفریقا آشوب آفریده است. مشکل، قطع ارتباط سیلوهای کی‌یف به نانوایی های اردن و تونس و لبنان است و لاوروف و چاووش‌اوغلو اول هفته در آنکارا برای یافتن راه چاره‌ای با هم دیدار کردند. پیشنهاد ترکیه ایجاد یک کریدور امن از میانه جنگ روسیه و اوکراین است تا اودسا مهم‌ترین شهر شمال دریای سیاه را به استانبول در جنوب این دریا متصل کند.

اوکراین چهارمین صادر کننده بزرگ غلات دنیاست و حدود ۴۰ درصد از روغن آفتابگردان جهان از این کشور تامین می‌شود. از دیگر سو روسیه هم در صادرات گندم سرآمد است. ترابری این محصولات هم عمدتا از دریای سیاه صورت می‌گیرد راهی که آتش افروزی امسال پوتین در شرق اروپا آن را بن‌بست کرده و امور عالم را در هم ریخته است. بندر مهم ماریوپل اوکراین به اشغال سربازان تزاری در آمده و اودسا هم از بیم حمله کشتی‌های روس با مین‌های دریایی محافظت می‌شود. از دیگر سو، تحریم‌های بین‌المللی بر علیه مسکو راه‌های مالی و ترابری این کشور را مسدود کرده تا به گفته سازمان بحران گرسنگی، حدود یک و نیم میلیارد انسان را تهدید کند. ترکیه اما در این میان به دنبال یافتن راهی میانه است تا با باز کردن این گره نگرانی‌های خود را هم رفع کند.

 حیاط خلوت شلوغ: دریای سیاه در چند قرن اخیر یک مزیت امنیتی-اقتصادی برای ترکیه بوده و مدیریت ترابری هزاران کشتی در تنگه‌ها، دولت آنکارا را به بازیگر مهم مدیترانه و دریای سیاه بدل کرده است. قدرتی که حالا با جنگ دریایی روسیه و اوکراین در حال رنگ باختن است. مین گذاری دریایی اوکراین، حمله به کشتی‌های جنگی روسیه و فضای متشنج منطقه به جایگاه اقتصادی ـ توریستی دریای سیاه ضربه های فراوانی زده و اردوغان قصد دارد با پیشنهاد کریدور غلات، سایه جنگ را از حیاط خلوت خود دور کند.

فایل صوتی مطلب را اینجا بشنوید

از دست رفتن شمال: در آغاز هزاره تازه وقتی اردوغان سکان امور کشور را برعهده گرفت کرانه شمالی دریای سیاه در اختیار اوکراین و کرانه جنوبی آن به نام ترکیه بود. در حالی که کشورهای چون روسیه، رومانی، بلغارستان و گرجستان هرکدام بخش‌های کوچکی از این ساحل را در اختیار داشتند. اما طی دو دهه پوتین با جنگ‌های یکطرفه آرام آرام پیشروی کرد و امروز ساحل شمالی دریای سیاه به زور سرنیزه، مالکی تازه دارد، زنگ خطری جدی برای ترکیه که از یک سو ارتباط دریایی با اوکراین را از دست می‌دهد و از دیگر سو شمشیر پوتین را بیش از همیشه روی گردنش احساس می‌کند. بنابراین بازگشایی بندر اودسا با نظارت سازمان ملل و کشورهای ثالث حداقل بخشی از مرز اوکراین را از خطر تجاوز روسیه محفوظ می‌دارد و اختیار تمامی مرزهای شمالی دریای سیاه را در کف مسکو نمی گذارد.

 به دست آوردن جنوب: ترکیه پس از بهار عربی و حمایت از اخوان المسلمین، حمایت بخشی از مردم و حاکمان کشورهای عربی را از دست داد. حالا اردوغان این فرصت طلایی یافته تا با دست به دست کردن گندم‌های شمال، چهره خود را در جنوب بهبود ببخشد. چه آنکه شورش نان در لبنان، مصر و عراق نگرانی اول چند ماه اخیر رهبران آنهاست. هر چند انگیزه‌های مالی شرکت‌های تُرک که در  ترابری، امنیت و توزیع میلیون‌ها تن غلات شرکت خواهند کرد هم در این پیشنهاد بی تاثیر نیست.

پیشنهاد ترکیه ایجاد کار گروهی متشکل از ترکیه، روسیه، سازمان ملل و اوکراین است تا با مین‌زدایی از سواحل اوکراین، راه عبور و مرور کشتی‌های تجاری را باز کند و کشتی نظامی ترکیه امنیت ترابری این دریا را برعهده بگیرند. هر چند از همین حالا طرف‌های درگیر نگرانی‌هایی برای آینده دارند، روسیه هم از حمل سلاح به اوکراین به وسیله کشتی های تجاری نگران است و اوکراین می گوید مین زدایی از سواحل راه را برای اشغال آخرین شهر ساحلی اش باز می کند. چه آنکه همین حالا اوکراین از راه لهستان و دریای بالتیک به کریدور غلات به اروپا ایجاد کرده و تولیداتش را البته با هزینه های چند برابری به مشتری ها می رساند. اما از سخنان این هفته اردوغان چنان برمی آید که روسای جمهور ترکیه، روسیه و اوکراین بر برخی از بندهای یک توافق اولیه به اجماع رسیده‌اند و ترکیه در ماه‌های پیش‌رو نان‌آور خاورمیانه خواهد شد.

*روزنامه‌نگار و کارشناس مسائل ترکیه