در آستانه دیدار ایران و نیوزیلند در جام جهانی ۲۰۲۶ نگاهی به وضعیت اقتصادی دو کشور میتواند جالب باشد؛ جایی که طبق آخرین برآوردهای صندوق بینالمللی پول (IMF)، نرخ تورم ایران ۶۸.۹ درصد و تورم نیوزیلند تنها ۳.۱ درصد بوده است!
دیدارنیوز: ایران و نیوزیلند شاید در فوتبال رقیب باشند، اما در زمین اقتصاد اختلاف آنقدر عمیق است که برنده از قبل معلوم به نظر میرسد.
به نقل از زومان، قطار جام جهانی ۲۰۲۶ بالاخره به ایستگاه ایران رسیده است. بامداد فردا تیم ملی ایران مقابل نیوزیلند قرار میگیرد؛ کشوری کوچک در اقیانوسیه با فقط ۵ میلیون نفر جمعیت که شاید در زمین فوتبال حریف ترسناکی نباشد، اما در اقتصاد نماینده جهانی کاملاً متفاوت است.
ایران در آخرین ردهبندی فیفا حدود ۶۰ پله بالاتر از نیوزیلند قرار دارد و روی کاغذ، شانس بیشتری برای پیروزی در نخستین بازی جام جهانی ۲۰۲۶ دارد. اما اگر مسابقه از زمین فوتبال به زمین اقتصاد منتقل شود، ماجرا تقریباً برعکس میشود.
هر چه در فوتبال، ایران تیم باتجربهتر و پرستارهتری به نظر میرسد؛ اما در اقتصاد، نیوزیلند سالهاست بازی آرامتر، کماشتباهتر و باثباتتری انجام میدهد. شاید همین تفاوت، مهمترین شکاف دو کشور باشد؛ یکی اقتصادی پرنوسان و هیجانی، دیگری اقتصادی کوچک اما قابل پیشبینی.
تورم؛ جایی که بازی از همان ابتدا یکطرفه میشود
سادهترین شاخصی که برنده اقتصادی این مسابقه را در همان دقایق اول پس از سوت آغاز تعیین میکند، تورم است.
طبق آخرین برآوردهای صندوق بینالمللی پول (IMF)، نرخ تورم ایران ۶۸.۹ درصد و تورم نیوزیلند ۳.۱ درصد بوده است. با این حال، دادههای جدید مرکز آمار ایران نشان میدهد تورم نقطهبهنقطه خانوارها در اردیبهشت ۱۴۰۵ حتی به ۸۳.۹ درصد رسیده؛ رقمی که شکاف دو اقتصاد را عمیقتر هم نشان میدهد.
تورم بالا در سالهای اخیر به یکی از جدیترین بیماریهای اقتصاد ایران تبدیل شده و کشور را در جمع چند اقتصاد پرتورم جهان قرار داده است. اما تورم فقط بالا رفتن قیمتها نیست؛ تورم یعنی کوتاه شدن افق آینده. یعنی فرد بهجای برنامهریزی برای پنج سال بعد، فقط به قیمت هفته آینده فکر میکند. کارآفرین بهجای سرمایهگذاری، درگیر حفظ ارزش پول میشود. کارگر هم بهجای پیشرفت، مدام تلاش میکند عقبماندگی دستمزد از هزینهها را جبران کند.
درآمد سرانه و بازار کار؛ شکافی که با منابع طبیعی پر نشده است
وقتی سرعت افت قدرت خرید را کنار سطح درآمد مردم میگذاریم، فاصله دو کشور روشنتر میشود. طبق آمارهای بانک جهانی، درآمد سرانه ایران بر اساس برابری قدرت خرید به حدود ۱۹٫۹ هزار دلار رسیده است. این عدد بر حسب دلار رایج بازار نیست، بلکه بر پایه دلار PPP محاسبه میشود؛ یعنی واحدی که قدرت خرید را در کشورها قابل مقایسه میکند. در مقابل، درآمد سرانه نیوزیلند بیش از ۵۵٫۵ هزار دلار است.
این شکاف در حالی شکل گرفته که ایران کشوری چند برابر بزرگتر از نیوزیلند، با منابع عظیم نفتی و ظرفیتهای طبیعی گسترده است. پرسش اصلی همینجاست: چرا کشوری با این همه منابع، چنین فاصلهای با اقتصادی کوچک و دورافتاده دارد؟
بخشی از پاسخ را باید در بازار کار جستوجو کرد. طبق آمارهای بانک جهانی، نرخ مشارکت اقتصادی در ایران ۴۱ درصد است. یعنی از کل جمعیت در سن کار، فقط ۴۱ درصد شاغلاند یا به طور فعال دنبال کار میگردند. در مقابل، نرخ مشارکت اقتصادی در نیوزیلند ۷۰.۴ درصد است. این یعنی بخش بزرگی از ظرفیت انسانی ایران اساساً وارد زمین بازی اقتصاد نشده است.
نکته مهمتر این است که این غیبت گسترده در بازار کار به معنی کمبود سرمایه انسانی نیست. شاخص توسعه انسانی ایران ۰.۷۹۹ است؛ تنها یکهزارم پایینتر از مرز ورود به گروه کشورهایی با توسعه انسانی بسیار بالا. نیوزیلند با شاخص ۰.۹۳۸ سالهاست در این سطح قرار دارد.
بخش بزرگی از این بازیکنان نیمکتنشین را جوانان و به ویژه زنانی تشکیل میدهند که در دانشگاههای ایران سهم بالایی دارند، اما هنگام ورود به بازار کار با موانع جدی روبهرو میشوند؛ موانعی که در نیوزیلند بسیار کمتر دیده میشود.نتیجه، تیم اقتصادیای است که بعضی از مستعدترین بازیکنانش هنوز فرصت حضور کامل در زمین را پیدا نکردهاند.
شادی و اینترنت؛ کیفیت زندگی فقط با عدد درآمد سنجیده نمیشود
رتبه شادی، نتیجه همین بازی بلندمدت است. شاخص شادی بر اساس مجموعهای از معیارها مانند درآمد سرانه، حمایت اجتماعی، امید به زندگی، آزادی انتخاب، سخاوت و ادراک فساد محاسبه میشود.
شادی در اینجا به معنی خنده بیشتر یا خلقوخوی بهتر مردم نیست. این شاخص نشان میدهد شهروند تا چه اندازه احساس میکند فردا قابل مدیریت است، نهادها قابل اتکا هستند، درآمدش دود نمیشود، فرزندش آینده روشنتری دارد و تلاش شخصی میتواند به نتیجه برسد. از این زاویه، فاصله ایران و نیوزیلند فقط یک فاصله آماری نیست؛ فاصلهای در کیفیت زندگی روزمره است.
سرعت اینترنت این روایت را مدرنتر و بیرحمتر میکند. طبق آخرین آمارهای سایت اسپیدتست، سرعت اینترنت ثابت در ایران ۲۶.۱ مگابیت بر ثانیه است؛ در حالی که این عدد در نیوزیلند به ۲۰۲.۸ مگابیت بر ثانیه میرسد - یعنی نزدیک به ۸ برابر ایران.
در قرن بیستویکم، اینترنت فقط ابزار سرگرمی نیست؛ جاده اصلی اقتصاد دیجیتال است. سرعت پایینتر یعنی فریلنسر کندتر وصل میشود، شرکت کوچک سختتر رقابت میکند، دانشجو دیرتر به منابع میرسد، استارتاپ زودتر خسته میشود و ایدهها پیش از جهانی شدن فرسوده میشوند. نیوزیلند شاید از نظر جغرافیایی از جهان دور باشد، اما با اینترنت سریعتر به اقتصاد جهانی نزدیکتر است. ایران به بسیاری از بازارها نزدیکتر است، اما در اقتصاد دیجیتال گاهی فرسنگها دورتر زندگی میکند؛ بهویژه در دورههایی که اختلال یا قطع اینترنت، کشور را از جریان عادی جهان جدا میکند.
ضریب جینی و نتیجه نهایی؛ چرا نیوزیلند اقتصاد را میبرد؟
نکته غیرمنتظره این است که ضریب جینی دو کشور فاصله عظیمی ندارد؛ ۳۵.۹ برای ایران و ۳۱.۷ برای نیوزیلند. ضریب جینی یکی از مهمترین شاخصهایی است که نابرابری اقتصادی را اندازه میگیرد و هر چه بیشتر باشد به معنای نابرابری بیشتر است. بنابراین ماجرا فقط این نیست که ایران اقتصادی نابرابر و نیوزیلند اقتصادی برابر است.
ایران لزوماً از نظر توزیع درآمد، فاجعهبارتر از بسیاری کشورها نیست؛ اما توزیع برابرتر زمانی ارزشمند است که سطح ثروت هم بالا باشد. به زبان ساده، وقتی سطح کلی ثروت پایین باشد، برابرتر بودن توزیع درآمد هم لزوماً رفاه بالاتری ایجاد نمیکند.
در نهایت، این مسابقه روی یک تضاد بزرگ بنا شده است. ایران کشوری است با منابع انرژی، موقعیت ژئوپلیتیک مهم، جمعیت تحصیلکرده، تاریخ صنعتی و ظرفیت فرهنگی گسترده؛ اما بخش بزرگی از این داراییها زیر فشار تورم، نااطمینانی و مشارکت پایین قفل شدهاند. نیوزیلند کشوری کوچکتر و دورتر است، اما مزیت اصلیاش در آرامش نهادی و ثبات اقتصادی قرار دارد؛ اقتصادی کمتر پرنوسان، کمتر هیجانزده و بسیار کارآمدتر در تبدیل منابع محدود به زندگی بهتر.
ایران در این بازی استعداد کم ندارد. مشکل این است که تورم و نااطمینانی، مثل پرس سنگین حریف، اجازه بازیسازی نمیدهد. نیوزیلند با پاسهای کوتاه اما دقیق ــ ثبات قیمتها، مشارکت بالا، توسعه انسانی قوی، اینترنت سریع و شادی اجتماعی ــ بازی اقتصاد را میبرد.
