پروردگارا، آفرینش مر تو را است

دیدارنیوز ـ حسین جعفری*: در این قسمت به سوره آل عمران نظری انداخته‌ایم و دو آیه مهم آن که تنها پروردگار را سزاوار خدایی می‌داند.

سوره آل عمران آیات ۷۹ - ۸۹

مَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُؤْتِیَهُ اللّهُ الْکِتَابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُواْ عِبَادًا لِّی مِن دُونِ اللّهِ وَلَـکِن کُونُواْ رَبَّانِیِّینَ بِمَا کُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتَابَ وَبِمَا کُنتُمْ تَدْرُسُونَ (۷۹) وَلاَ یَأْمُرَکُمْ أَن تَتَّخِذُواْ الْمَلاَئِکَةَ وَالنِّبِیِّیْنَ أَرْبَابًا أَیَأْمُرُکُم بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُون (۸۰)

هیچ بشرى را نسزد که خداى تعالى کتاب و حکم و نبوتش داده باشد آن گاه به مردم بگوید به جاى خدا مرا بپرستید و لیکن چنین کسى این را می‌گوید که اى مردم به خاطر اینکه کتاب آسمانى را تعلیم می‌دهید و درس می‌گیرید ربانى باشید که جز خدا به یاد هیچکس دیگر نباشید (۷۹) و او هرگز شما را دستور نمی‌دهد به اینکه فرشتگان و انبیاء را خدایان خود بگیرید مگر ممکن است شما را بعد از آنکه مسلمان شدید به کفر دستور دهد (۸۰)

نکات:

۱-آیه صریح می‌گوید محال است کسی نبی و پیامبر باشد و مردم را بجای دعوت به پرستش خدا به خود بخواند.

۲-نکته مهمی را علامه طباطبایی در ذیل این آیه می‌فرماید: "در عبادت غیر خدا (هر چند با عبادت خدا باشد، در سهم غیر خدا) تنها غیر خدا عبادت شده است و خداى تعالى در آن سهم شرکت ندارد."

۳-انبیاء نه تنها حق ندارند "پرستش خود" را بخواهند بلکه حق ندارند ملائکه و پیامبران را بعنوان "ارباب مردم" معرفی کرده از آنان بخواهند که ملائکه و انبیاء را "رب" خود قرار دهند.

۴- برای فهم این که ارباب بودن انبیاء چه معنایی دارد کافی است بدانیم که رب بودن ملائکه به چه معناست تا با تسری آن به انبیاء، رب بودن معصومین را فهم کنیم.

برخی از مردم ضمن قبول الوهیت و خدایی ذات باری تعالی باور داشتند (و یا دارند) که در اداره امر هستی؛ خداوند برخی از امور را به ملائکه واگذار می‌کند و آنان از جانب خداوند تدبیر امور می‌نمایند و به همین جهت آنان را واسطه‌ی فیض الهی دانسته و شایسته تکریم، تعظیم و ارباب بودن؟ می‌دانستند (و یا می‌دانند)

۵- توجه به این نهی شدید و صریح الهی در مورد عدم ارباب بودن انبیاء از جمله پیامبر اسلام حضرت محمد (ص)، تکلیف ما در مورد غیر انبیاء ولو جانشینانِ پیامبرِ خاتم روشن است که حق نداریم با گشودن توجیه المسائل و با استناد به احادیث غیر مستند، برای آن بزرگواران، مقام ربوبی بتراشیم.

۶- مناسب است بطور مختصر عقاید اهل غلو و مفوضه در مورد ائمه اطهار و بیانات صریح ائمه شیعه در خصوص آنان را مورد اشاره قرار گیرد:

الف: "لب عقیده غالیان و مفوضه عبارتند از:

اعتقاد به این که تدبیر جهان به پیامبر (ص) یا امیرالمؤمنین (ع) یا ائمه اهل بیت (ع) یا افرادى دیگر واگذار شده است.

از دوره امام رضا (ع) تمایلات غلو آمیز نسبت به ائمه (نسبت الوهیت دادن به ائمه مثل اینکه علی را خدا بدانند) به اندیشه تفویض تنزل یافته می‌یابد.

مهمترین ویژگی اعتقادی آنها تفویض امور عالم توسط خداوند به پیامبر و امامان است. ائمه مخلوقند، اما پس از خلقتشان توسط خداوند متعال، خلقت و مدیریت عالم را بر عهده دارند.

توجیه اینان تمسک به این نوع از احادیث بود که از امام علی (ع) نقل شده که حضرت فرموده است:"إیّاکم والغلوّ فینا، قولوا إنّا عبید مربوبون، وقولوا فی فضلنا ما شئتم - مبادا درباره ما غلوّ کنید، بلکه بگویید ما بنده و پرورده خداییم در این صورت هر چه درباره فضیلت ما مى خواهید بگویید." (سید محمد رحیم ربانی زاده)

به نظر می‌رسد مفوضه و تابعان امروزی آنان در فهم درست این احادیث و الزامات منطقیِ مفاهیمِ "بنده"، "مربوب بودن" و "مخلوق بودنِ" ائمه به خطا رفته‌اند و تامل نکردند وقتی"رب بودن" ائمه شیعه در این حدیث صراحتاً نفی شده؛ دلیلی نداریم با توجیه تفویضِ امور، مقام ربوبی را با واژه "تفویض" بازسازی کنیم؟ آنچه توسط خداوند و انبیاء و حضرات معصومین نفی شده، مفهومِ "رب بودن" غیر خداست نه لفظ "رب"

ب: شیخ مفید مفوضه را گروهی از غلات می‌داند که ... نسبت خلق و روزی به امامان می‌دهند و مدعی‌اند که خداوند تنها ایشان را خلق نموده است و آنگاه خلق عالم را به آنان محول نموده است.

ج-"امام رضا (ع) در رد این فرقه می‌فرمایند: کسی که گمان کند خداوند عزوجل کار آفرینش و روزی را به حجت‌های خود، پیامبر (ص) وائمه علیهم السلام واگذار کرده است، قائل به تفویض شده و مشرک شده است. "

با احادیث صحیح السند غلو آمیزِ مفوضه چه باید کرد؟

۷- اهل غلو و تفویض آنقدر در انجام بی نقصِ کار غلو مهارت دارند و دست به جعل می‌زنند که کمتر کسی را یارای مخالفت با عقاید شرک آمیزشان است ...

امام حسن عسگری (ع) در جواب احمد بن عیسی که از آن حضرت درباره این اعتقادات سؤال کرده و نوشته بود که ما را نه امکان ردّ این دعاوی است، چرا که به پدران شما نسبت می‌دهند و نه امکان قبول، چرا که ادعای بزرگی می‌کنند، چنین نوشت: "این‌ها [از]دین ما نیست، از او دوری جویید."

و در موردی دیگر؛ "ابوالخطاب نخست از اصحاب امام صادق (ع) بود، ولی پس از چندی منحرف شد. ابوالخطاب مهم‌ترین و گزافه گوترین فرقه‌ی غالیه را تشکیل داد؛ یکی از بدترین کار‌هایی که ابوالخطاب به پیروی از مغیرهًْ بن سعید انجام داد، این بود که احادیثی با سند جعل می‌کرد و آنها را در کتب اصحاب ائمه (ع) و به نام ائمه (ع) جای می‌داد.

امام جواد (ع) در حدیثی پس از لعنت کردن ابوالخطاب و یارانش فرمود:

این دو نفر، یعنی ابوالعمر و جعفر بن واقد و هاشم بن ابی هاشم، به وسیله‌ی ما- و اعتبار ما- مال مردم را می‌خورند، در حالی که مردم را به تعالیم ابوالخطاب دعوت می‌کنند.

خلاصه آنکه، کسانی که دست به جعل می‌زنند؛ خوب بلدند که سند حدیث را نیز جعل کنند و لذا وقتی مفاد حدیثی ولو صحیح السند با آموزه‌های قران تضاد دارد، می‌باید به فرمایش حضرت رسول اکرم (ص) بر دیوارش کوبید.

۸- مطالب گفته شده هرگز بمعنای نادیده گرفتن شان و جایگاه والای نبوت نیست؛ لذا ضمن ایمان به بلندی و رفعت مقام رسالت گواهی می‌دهیم که:

ز احمد تا احد یک میم فرق است / جهانی اندر این یک میم غرق است

وقتی حضرت ختمی مرتبت را چنین رابطه‌ای با خالق هستی است. شانِ امامت و مقام والای امامان که طفیل وجود مبارک حضرت‌اند نیز روشن می‌شود.

۹-حسن ختام این مختصر، "دعای زیبایی از امام رضا (ع) است که در قالب نیایش به بهترین وجه دیدگاه خود را درباره غلوکنندگان و تفویض اندیشان مشخص نموده، و جایگاه ائمه را برای جستجوگرانی که در طی اعصار و قرون در پی کسب معرفت حقیقی شان امامان هستند تبیین می‌نماید:

"... پروردگارا من تبری می‌نمایم به سوی تو از آن کسانی که درباره ما سخن می‌گویند سخنی را که ما در خود ندانسته‌ایم، پروردگارا من بیزارم از آن کسانی که ادعا می‌نمایند برای ما چیزی را که حق ما نیست، خداوندا من بیزاری می‌جویم به خدمت تو از آنها که درباره‌ی ما گفتند سخنی را که ما نگفته‌ایم درباره خودمان، خدایا آفرینش مر تو را است و روزی دادن مر تو را، تو را بندگی می‌نماییم و از تو مدد می‌جوییم، خداوندا؛ تویی خالق ما و خالق پدران ما که سابق می‌بوده‌اند ...

ما بندگان توایم و بندگان زادگان تو. اختیار نداریم برای خودمان ضرری را و نه نفعی را و نه مرگی و نه زندگی‌ای و نه زندگی بعد از مردنی را، خداوندا هر که پنداشت ما خدایانیم ما از او بیزاریم، هر که پنداشت که رجوع آفریدن به سوی ما است و عهده روزی دادن بر ما است، ما از او بیزاریم، چون بیزاری عیسی بن مریم علیه السلام از نصاری.

خدایا ما دعوت نکرده‌ایم آنها را به آنچه می‌پندارند، مگیر ما را به آنچه می‌گویند و بیامرز ما را گناه آنچه می‌پندارند.... "

حیفم آمد به این موضوع اشاره نکنم که در قیامت حضرت عیسی بخاطر فعل و عقیده مسیحیان (و اینکه او را "رب" می‌دانستند) مورد سوال واقع می‌شود و مسیح بخاطر ادعای نادرست دیگران به تعبیری با دستپاچگی پاسخ می‌دهد؟، دو فقره آخر دعای امام و اشاره به داستان عیسی (ع) به همین نکته اشارت دارد.... و چقدر زیانبار است که محبین حضرات معصومین، به باوری عمل کنند که هم مایه بیزاری و برائت ائمه از آنان می‌شود و هم آنان را به ...، و مصداق "ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا" می‌شوند.

نکته آخر؛ با ملاک‌های مذکور در دعای امام رضا باید در صحت و خواندن برخی از ادعیه‌ها و زیارتنامه‌ها تامل بیشتری کرد.

*پژوهشگر حوزه دین